KO E FAKATUUTAMAKI ‘O E KOLE KI CHINA KE FAKAMOLEMOLE’I ‘A E NO LAUI MILIONA ‘A E PULEANGA TONGA.

KUO ‘OSI MEA’I ‘E HE KAKAI TOKOLAHI ‘A E TU’UNGA ‘OKU ‘I AI ‘A E NO ‘A E PULE’ANGA TONGA MEI HE CHINA. KO E NO KO ‘ENI NA ‘E FAKAHOKO‘I HE 2008-2010 ‘A IA ‘OKU LAKA HAKE HONO MAHU’INGA ‘I HE $250 MILIONA TUPU. KO E NGAAHI NO KO ‘ENI NA’E FAI IA ‘I HE PULE’ANGA ‘O DR FELETI SEVELE.

NA ‘E KONGA ‘E 2 ‘A E NO KO ‘ENI ‘A IA‘OKU FAKAFUOFUA KI HE $150 MILIONA TUPU KI HONO LANGA ‘O NUKU’ALOFA, KAU AI MO E FALEKOLOA ‘O DR SEVELE, PEA TANAKI ATU KIAI MO E NO FIKA 2 ‘I HE 2010 KO E $100 MILIONA TUPU KI HONO TANU ‘O E HALA MO E FAKALELEI KI HE PALASI FAKATU’I.

KO ALEAPAU KI HONO TA FAKAFOKI ‘O E FU’U NO LAUIMILIONA KO ‘ENI KO E TA’U ‘E 20. NE KOLE AI ‘E DR FELETI SEVELE KI CHINA KE TOLOI HONO TA ‘O E NO ‘I HA FO’I TA’U ‘E 5 MO ‘ENE FAKAKAUKAU ‘E FAKAMOLEMOLE’I ‘E CHINA ‘A ‘ENE NO LAUIMILIONA, HE NA’E FA’A FAKAMOLEMOLE’I PE ‘E CHINA ‘A E NGAAHI NO LAUI PILIONA ‘E NI’IHI ‘A E NGAAHI PULE’ANGA MASIVESIVA KEHEKEHE PE ‘I MAMANI HANGE KO SRI LANKA, DJIBOUTI, MALAYSIA, AFRICA MO E NGAAHI FONUA LAHI.

NA ‘E HOKO HAKE PULE’ANGA ‘O TU’I VAKANO ‘I HE 2013, ‘O TO E FAI ‘A E FO’I KOLE TATAU PE HANGE NA’E FAKAHOKO ‘E DR SEVELE KI CHINA, ‘O KOLE KE TO E FAKALOLOA ‘A E NO ‘I HA TO E FO’I TA’U IA ‘E 5 FO’OU, ‘O NA FAKAONGOONGO AI KE FAKAMOLEMOLE’I ‘E CHINA ‘A E FU’U NO LAUI MILIONA KO ‘ENI.Untitled.jpg9789789u.jpgtyutyut.jpgwerwe.jpg2434232NA ‘E TA’EFIEMALIE LAHI AI FOKI ‘A ‘AKILISI POHIVA ‘IA DR FELETI SEVELE ‘I HE TALU MEI HE ‘AHO NA’E FAI AI ‘A E NO KO ‘ENI ‘O A’U MAI KI HE ‘AHO NI. KOE’UHI KO E ‘IKAI KE NE FAKAKAUKAU ’I HA FOUNGA KE LAVA ‘O TA FAFOKI AI ‘A E NO, ‘O NE PEHE ‘E ‘AKILISI POHIVA ‘I HE TAIMI KOIA, ‘E ‘IKAI KE FAKAMOLEMOLE’I ‘E CHINA ‘A E FU’U NO LAUIMILIONA KO ‘ENI.

Untitled.jpg9789789u

NA ‘E A’U MAI KI HE 2015 NE FAKAHA AI ‘E PALESITENI XI ‘O CHINA TE NAU FAKAMOLEMOLE’I ‘A E NGAAHI NO LALAHI ‘A E NGAAHI FONUA IIKI MO MASIVESIVA ‘O KAMATA ‘I HE 2015. ‘OKU A’U MAI ‘ENI KI HE 2018 ‘OKU ‘IKAI PE KE TALI MAI ‘E CHINA KE FAKAMOLEMOLE’I ‘A E FO’I NO ‘A DR SEVELE. KE LILIU MEI HE PA’ANGA NO KI HE GRANTS.  UntitledKO HONO TOLOI ‘ENI HONO TA FAKAFOKI ‘O E NO ‘I HE FO’I TA’U ‘E 10, KO E PULE’ANGA IA ‘E 2 KUOHILI. ‘A IA KUO ‘OSI ‘A E FO’I TA’U ‘E 10 ‘I HE ALEAPAU TA FAFOKI ‘O E NO ‘O TALU MEI HE 2008 KI HE 2018. ‘A IA ‘OKU TOE PE ‘A E TA’U ‘E 10 KE TA FAKATOKI KOTOA AI ‘A E FU’U NO KO ‘ENI KE ‘OSI. ‘OKU FAKAFUOFUA KI HE $25 MILIONA TUPU ‘I HE TA’U PEA ‘OKU KAMATA HONO TA FAKAFOKI ‘I HE 2018 ‘I HE PULE’ANGA ‘O ‘AKILISI POHIVA. KA NA ’E MEI SI’ISI’I ANGE HONO TA FAKAFOKI ‘OKAPAU NA ‘E FAI MO NGAUE KI AI ‘A E ONGO PULE’ANGA ‘E 2 KIMU’A ATU.

KA KO E ME’A ‘OKU FAKAFIEFIA, HE NA ’E ‘OSI PALANI MO FOKOTU’UT’UU FAKALELEI HONO TA FAKAFOKI ‘O E FU’U NO LAUI MILIONA KO ‘ENI ‘E HE PULE’ANGA ‘O ‘AKAILISI POHIVA TALU PE MEI HE FUOFUA TAIMI NA’A NE HOKO AI KI HE TU’UNGA PALEMIA. PEA NA ‘E ‘IKAI KE KAU ‘A HONO HOST ‘O E PACIFIC GAME ‘I HE PALANI FOKOTU’UTU’U KOIA, KOE’UHI KO E NGAUE IA NA ‘E FAI ‘E HE PULE’ANGA ‘O TU’I VAKANO MO E TASANOC ‘OKU ‘I AI ‘A DR FELETI SEVELE.

KA KOE’UHI KO E ‘OFA ANGE ‘A ‘AKILISI POHIVA ‘I HE FONUA MO E KAKAI. KO E ‘UHINGA IA NA ‘A NE FAKAFEPAKI’I LAHI AI ‘A E TAUMU’A ‘A E NGAAHI PULE’ANGA MOTU’A KE FAKAMOLEMOLE’I ‘E CHINA ‘A E NO LAUI MILION KO ‘ENI KOE’UHI KO E SIO KI HE KAHA’U ‘O TONGA MO HONO NUNU’A KOVI.Untitled.jpg9789789u.jpgtyutyutKO E TAUMU’A ‘A CHINA KI HONO FAKAMOLEMOLE’I ‘O E NGAAHI NO LAUI MILION, KO E FEINGA KE TAUHI ‘A E VA FAKAPOLITIKALE VAOFI MO E NGAAHI PULE’ANGA ‘O E FONUA KOIA ‘O TOKI FAKAHU ATU LEVA AI ‘ENAU NGAAHI FIEMA’U.  (POLITICAL RETURNS). HANGE KO HONO MA’U ‘O E NGAAHI TAULANGA PE UAFU (PORTS) KO E HU ‘ANGA IA ‘O E FEFAKATAU’AKI KOLOA MO TU’APULE’ANGA. MO E HA FUA. KUO ‘OSI FAKAMO’ONI FAKAMAMANI LAHI ‘I HE NGAAHI FONUA HANGE KO SRI LANDKA, DJIBOUTI, MALESIA, AFRICA MO FE FUA.  FOKOTU’U AI MO E NGAAHI CHINA TOWN PEA HU ATU MO ‘ENAU NGAAHI KAUTAHA LALAHI KI LOTO ‘O FE’AUHI MO E NGAAHI KAUTAHA TAAUTAHA ‘I HE NGAAHI FONUA KOIA.

KO HONO FAKATU’UTAMAKI IA ‘A HONO PUKETU’U ‘E HE TU’I ‘A E MAFAI FAKAPOLITIKALE ‘I HE FONUA. HE KOIA KO E ‘ULU IA ‘O E PULE’ANGA TONGA. PEA KO E MAFAI ‘OKU ‘I HONO ‘AOFINIMA FAKATAHA MO ‘ENE KAU NOPELE. KO KINAUTOLU IA ‘OKU PULE KI HE KELEKELE. ‘E LAVA PE KINAUTOLU ‘O ALEA FAKAEKINAUTOLU PE MO E NGAAHI FONUA KI HA’A NAU LELEI ‘O HANGE KO E ME’A NA ‘E FA’A HOKO AI ‘A E VALAU ‘O E KUOHILI MO E NGAAHI PULE’ANGA KI MU’A ‘A HONO NGAUE HALA ‘AKI ‘A E MAFAI MO HONO MAUMAU’I ‘O E KONISITUTONE ‘A E FONUA.

‘E ANGA FEFE KE LAVA ‘A E PALEMIA MO E KAU MINISITA ‘O ALEA FAKAVAHA’A PULE’ANGA, HILI KOIA KO E MAFAI IA ‘OKU NOFO IA ‘I HE FEITU’U KEHE, ‘I HE KI’I KULUPU TOKOSI’I. KO E ‘UHINGA IA ‘A E MU’OMU’A MA’U PE ‘A E FALE ‘O E TU’I ‘I HE NGAAHI FAKATAHA MO E ALEA FAKAVAHA’A PULE’ANGA KOE’UHI KO E MAFAI FAKAPOLITIKALE. ‘E ‘IKAI LAVA ‘E HE PALEMIA MO HONO MAFAI TAUTAU TEFITO KI HE KAU FAKAFOFONGA ‘O E KAKAI ‘I HE NGAAHI TU’UNGA FAKAMINISITA ‘O FAI HA ME’A ‘E TAHA KIAI.

TUKUKEHE ‘O KAPAU ‘E FAKAHOKO HA LAKA FAKAHAHA ‘O HANGE KO E ME’A NA’E HOKO ‘I HE 2006. HE KAPAU ‘E ‘IKAI KE FAI MO FAKAHOKO HA NGAUE KI HE PALOPALEMA KO ‘ENI, ‘E VAVE NI PE HA MOLE HOTAU FONUA KI CHINA.

FA’U ‘E MO’ONI MO TOTONU

Advertisements